Fronteers — vakvereniging voor front-end developers

Fronteers is de vakvereniging voor front-end ontwikkelaars. We hebben zo’n 500 leden, vooral in Nederland en België. Regelmatig brengen we mensen bij elkaar met bijeenkomsten. We organiseren ook workshops (voor beginners èn gevorderden) en elk jaar een congres.

De doelstelling van Fronteers is de professionalisering van het beroep front-end web development. Daarbij streven wij naar erkenning, verbetering en ondersteuning van de (positie van) Nederlandstalige front-end webontwikkelaars.

Hoe een blinde klant zich heel even miljonair waande

Tijdens een screenreader demo zorgt het wel eens voor verwarring (of hilariteit) als een Engelse afkorting met een sappig Vlaams accent wordt opgelezen, of wanneer een screenreader iets onverstaanbaars uitkraamt. In uitzonderlijke gevallen leest een screenreader ook iets voor wat er helemaal niet lijkt te staan. Weird!

Front-endontwikkelaars die hun werk testen met een screenreader — dat is een prima gewoonte — komen hierdoor wel eens in de verleiding om 'ter verduidelijking' verborgen stukjes tekst toe te voegen, of te vervangen door iets anders (bijvoorbeeld met behulp van een aria-label).

Is dat nou echt nodig? Of maakt het je webinhoud juist minder toegankelijk? Dat onderzoek ik voor je in dit artikel.

Collage: stapel eurobiljetten en icoon van een luidspreker

What the FAQ?

Wat volgt, is een eerder extreem voorbeeld, maar het zet de toon. Een tijd geleden stootte ik op deze vraag in een discussiegroep:

"Help! Jaws (een populaire screenreader) leest de link 'FAQ' in onze navigatie voor als f*ck. Dat wil ik niet. Hoe los ik dat op?"

Behulpzame mensen suggereerden vervolgens vanalles, gaande van het toevoegen van een <abbr title="Veelgestelde vragen"> tot het vervangen van het woord FAQ door F.A.Q. (waardoor de letters afzonderlijk worden uitgesproken). Het slechtste advies was wellicht om het woord FAQ met behulp van een aria-label te vervangen door het fonetische F E Cue (omdat dat met een Nederlandse stem dan net zo klinkt als FAQ in het Engels).

De tipgevers leken ervan uit te gaan dat iedere screenreader dezelfde text-to-speech (TTS) engine gebruikt (met dezelfde uitspraakregels) en dat TTS de enige manier is waarop blinde gebruikers tekst en webinhoud consumeren.

Wat ze ook over het hoofd zagen, is dat F E Cue in (refreshable) braille vast nog meer wenkbrauwen doet fronsen dan wanneer FAQ als F*ck wordt uitgesproken. De meeste blinden gebruiken TTS en braille immers naast (en door) elkaar, bijvoorbeeld voor het invullen van formulieren en het verbeteren van teksten (een dt-fout kan je immers niet horen).

Wat is dan de juiste aanpak?

Een goede raad is om je niet al te druk te maken om zo'n slip of the (synthetic) tongue. Ik zou hoogstens adviseren het woordje FAQ te voorzien van een lang="en" attribuut. Hierdoor zal een screenreader in de meeste gevallen tijdelijk omschakelen naar een Engelstalige TTS engine voor het oplezen van dat ene woordje. Dat zou je overigens ook kunnen doen wanneer je een Engelse uitdrukking gebruikt, zoals a slip of the tongue dus.

In theorie zou je er ook met CSS voor kunnen zorgen dat een string uitgespeld wordt, bijvoorbeeld door een eenvoudige helper class te gebruiken:

.speak-literal {
speak: literal-punctuation;
}

Helaas werkt dat dan weer enkel op iOS, dus ook daar kan je niet op vertrouwen.

Maar, omdat je aandringt: hier zijn drie verschillende manieren waarop FAQ kan weerklinken door de speakers van je gebruiker:

  • FAQ wordt netjes (als een letterwoord) gespeld door Alex (een Amerikaanse mannenstem die standaard bij macOS zit).
  • FAQ wordt (voluit) opgelezen als 'Frequently Asked Questions' door Nora of Samantha (populaire stemmen in VoiceOver op iOS).
  • FAQ klinkt inderdaad als F*ck uit de (synthetische) mond van de meeste Nederlandse stemmen van fabrikant Nuance, die bijvoorbeeld populair zijn bij Windows-gebruikers.

Let it go

Je kunt nooit met zekerheid weten welke synthetische stem je gebruiker verkiest of geïnstalleerd heeft, laat staan hoe geavanceerd de voice heuristics zijn die de TTS engine hanteert bij het omzetten van tekst naar kunstmatige spraak. Straks meer over de werking van die heuristics.

Je kan bijgevolg helemaal niet voorspellen hoe FAQ (of een ander woord) zal klinken op het device van jouw gebruiker.

Hoe werkt dat dan?

Windows, macOS, iOS en Android hebben een ingebakken Speech API. Die zorgt ervoor dat software-ontwikkelaars gemakkelijk een stem kunnen geven aan hun applicaties. Ook screenreaders als Jaws en VoiceOver maken gebruik van die functionaliteit.

Zo'n Speech API werkt maar in één richting: de screenreader stuurt strings (woorden of lappen tekst) naar de Speech API en geeft hierbij hoogstens aan met welke stem (en dus ook in welke taal) en met welke spreeksnelheid of toonhoogte die fragmenten voorgelezen moeten worden. Dat doet zo'n kunstmatige stem vervolgens plichtsgetrouw, zonder zich bewust te zijn van de context.

(Die stukjes tekst haalt de screenreader overigens eerst — via een Platform API — op uit de accessibility tree van je browser, maar dat is een verhaal voor een andere keer.)

Stephen Hawking on steroids?

Kunstmatige stemmen (in alle mogelijke talen) worden tegenwoordig gewoon meegeleverd met het OS. Voor Windows, macOS en Android zijn bovendien diverse third party stemmen te koop die ontwikkelaars via dezelfde API’s kunnen aanspreken. Sommige van die stemmen klinken tegenwoordig verbazend natuurgetrouw (Google Wavenet, anyone?), maar dat is niet per se wat een screenreadergebruiker wil.

Screenreadergebruikers bepalen helemaal zelf welke stemmen hen het meeste comfort bieden. De meeste gebruikers verkiezen hierbij efficiëntie boven 'menselijkheid'.

Een vriend van me is blind. Hij zweert bij een (stokoude) robotische stem met een erg hoge spreeksnelheid (Stephen Hawking on steroids, zeg maar). Voor een ongetraind oor klinkt dat als een onverstaanbaar geratel, maar voor hem is het een uiterst effectieve manier om snel informatie te 'op te nemen'. Het gaat immers veel sneller dan braille lezen, en misschien zelfs sneller dan 'gewoon' lezen (met je ogen dus).

Voice Heuristics

TTS engines zitten vol met regeltjes of 'heuristics'. Die zijn bedoeld om de stem zo natuurlijk mogelijk te doen klinken, en zijn verschillend naargelang de stem, de taal, de fabrikant en de versie van de stem (yes, ook stemmen krijgen wel eens een update).

Als een TTS engine té slim wordt, loopt het wel eens mis. Straks meer, maar eerst: speeltijd.

Tem die stem!

Om een idee te krijgen hoe die 'regeltjes' werken, is het leuk om zelf wat te experimenteren met hoe verschillende strings voorgelezen worden met verschillende stemmen.

Op macOS kan je in een Terminal-venster het say commando uitvoeren. Met -v kies je de stem. Ga naar Systeemvoorkeuren → Spraak om te zien welke stemmen beschikbaar zijn op jouw computer (of tik say -v ? in de Terminal).

Enkele leuke voorbeelden:

say "Lodewijk IV" -v Xander	# klinkt als "Lodewijk Vier"
say "Louis IV" -v Alex # klinkt als "Louis The Fourth"

Hé, wat is ie slim! Of toch niet?

say ":-)" -v Alex	# klinkt als "" (stilte)
say ":-)" -v Ellen # klinkt als "Blije smiley"
say "(*)" -v Alex # klinkt als "Asterisk"
say "(*)" -v Ellen # klinkt als "" (stilte)

Je leest (hoort) het goed: de Vlaamse stem Ellen negeert deze drie opeenvolgende karakters (haakje open, asterisk, sluitend haakje) gek genoeg helemaal. Best lastig wanneer je wilt aangeven wanneer iets verplicht in te vullen is. Hier zou een aria-label="Verplicht" bijvoorbeeld uitkomst kunnen bieden.

Maar, wat denk je van deze?

say "1/12/2018" -v Xander	# klinkt als "1 december 2018"
say "1/12/2018" -v Alex # klinkt als "January 12, 2018"

Wacht, wat? Dit zijn toch precies dezelfde strings? Probeert de TTS Engine ons te slim af te zijn?

Xander is een Nederlandse stem, Alex een Amerikaanse. Als je een Amerikaan van vlees en bloed zou vragen om "1/12/2018" voor te lezen, zou hij het net zo interpreteren (en voorlezen) als Alex. Als 12 januari dus. Slim toch, van die computerstem?

En toch zie je dat developers in meertalige applicaties helemaal overboord gaan met dynamisch gegenereerde aria-label's om ervoor te zorgen dat datums, prijzen, tijdstippen etc. 'juist' opgelezen worden. Helemaal niet nodig, en een vorm van over-engineering waarmee ze het zich enkel lastig maken.

Als je hierop let, gaat het vanzelf goed:

  • Zorg ervoor dat je de (natuurlijke) taal goed aangeeft (bv. met een lang attribuut op het <html> element) zodat de screenreader een TTS engine aanspreekt die de juiste taal spreekt.
  • Respecteer simpelweg lokale regels over de notatie van datums: als je applicatie in het Nederlands wordt weergegeven, gebruik je dd/mm/jjjj. In het Engels wordt dat mm/dd/yyyy. Dan gaat het vanzelf goed.

Hoe een blinde klant zich heel even miljonair waande

Ik sluit af met een true story. Deze (sterk vereenvoudigde) markup oogt onschuldig, zeg nu zelf. (Ik heb het stukje HTML geplukt uit de webapplicatie van een bank.)

<h1>Transacties</h1>
<ul>
<li>
<span class="date">1/12/2018</span>
<span class="amount">€ 50</span>
<span class="from">R. Van Gils</span>
</li>
<li>
<span class="date">31/11/2018</span>
<span class="amount">€ 25</span>
<span class="from">M. Rutte</span>
</li>
</ul>

Je weet natuurlijk dat <span>'s inline level HTML-elementen zonder semantische eigenschappen zijn. Daarom worden het bedrag en de naam in de accessibility tree 'versmolten' tot de strings € 50 R. Van Gils en € 25 M. Rutte. Dat gebeurt overigens ook wanneer de <span>'s met display: flex of display: block worden uitgelijnd (of anderszins opgesmukt), want daar heeft een screenreader lak aan.

De TTS engine zal opnieuw zijn (of haar) beste beentje voorzetten om de aangeleverde strings zo menselijk mogelijk voor te lezen. Dat is immers haar (of zijn) enige taak.

Voor bovenstaand voorbeeld klinkt dat (alweer afhankelijk van de gebruikte TTS engine) ongeveer zo:

  • Kopniveau 1: Transacties
  • Lijst met 2 items
  • Vijftig euro R. Van Gils
  • Vijfentwintig miljoen euro Rutte
  • Einde van lijst

Wat? 🙆‍♀️ Vijfentwintig miljoen? Dat klopt natuurlijk niet. De helpdesk van deze bank reageerde met ongeloof toen een blinde klant dit probleem meldde, en ook de testers wisten er in eerste instantie geen raad mee.

Maar, je begrijpt intussen waar het aan ligt: een gebrek aan semantiek in combinatie met 'slimme' voice heuristics. De voorletter 'M.' zorgt er namelijk voor dat de string € 25 M. Rutte geïnterpreteerd (en opgelezen) wordt als Vijfentwintig miljoen euro Rutte.

Is het een edge case? Tja, wel eentje die zich voordoet bij alle mensen die M. als voorletter hebben in hun naam. Is het makkelijk te voorkomen? Zeker! Je hoeft dit niet te patchen met aria-label's. Je lost het simpelweg op door headings, paragrafen en lijsten te gebruiken in plaats van <span>'s. Of wat had je gedacht?

Conclusie

Je zal het altijd zien: als je paginasemantiek fout zit (of ontbreekt), gaat de accessibility van je website ook de mist in. Niet enkel omdat het dan lastig navigeren wordt voor screenreadergebruikers, maar dus ook omdat TTS Engines de plank dan vaker misslaan.

Dat neemt niet weg dat het altijd de moeite loont om je website te testen met een echte screenreader. Zo kan je gênante situaties voorkomen.

En, oh ja: maak je niet al te druk over iedere synthetische slip of the tongue, want dat doen jouw gebruikers ook niet.

CSS statistieken om je codebase te verbeteren

Front-end is makkelijk, CSS helemaal. Toch valt het veel developers niet mee om complexiteit de baas te blijven bij groeiende CSS codebases. Zeker wanneer met meerdere personen en teams aan een project gewerkt wordt, is het lastig om bij te houden en te controleren of iedereen zich nog wel aan de afspraken houdt. Het klassieke voorbeeld is de monoliet van duizenden regels code die meer dan 50 tinten grijs bevat of ruim 100 unieke font-sizes. Gelukkig zijn er tools voorhanden die je inzicht kunnen geven in de CSS die jouw applicatie uitspuugt. Deze tools analyseren je CSS en genereren een rapport met bijvoorbeeld de filesize, het aantal selectors, de unieke kleuren en ga zo maar door. Tijdens een presentatie die ik hierover een aantal jaar geleden gaf, bleek de interesse voor CSS statistiek-tools groot, dus hieronder wat tips om CSS statistieken in te zetten om de kwaliteit van je codebase inzichtelijk te maken en te verbeteren.

Word een front-end developer

Begin september 2018 heeft Shaun Michael Stone zijn ervaringen, mening en advies gedeeld over hoe het is om front-end web engineer te zijn.

In dit artikel wil ik mijn ervaringen delen over het begin van een front-end carrière.

Over websites en lekkende kranen

Bij de loodgieter thuis lekt de kraan. Het kind van de dokter is altijd ziek. De schoenmaker loopt op versleten schoenen. Wat heeft het Nederlands veel spreekwoorden die allemaal ongeveer op hetzelfde neerkomen. Het is dan ook geen wonder waarschijnlijk dat dit voor veel front-enders ook opgaat. Voor anderen de mooiste dingen bouwen, maar de eigen website is vaak een ondergeschoven kindje.